پذیره‌نویسی نخستین صندوق سرمایهگذاری ارزی از هفته آینده آغاز میشود
صندوق ارزی؛ آیا دلارهای خارج از چرخه به سمت صنعت می‌آیند؟
عبدالناصر همتی، رئیس‌کل بانک مرکزی، از آغاز پذیره‌نویسی نخستین صندوق سرمایهگذاری ارزی از هفته آینده خبر داده است؛ صندوقی که قرار است منابع ارزی مردم را بدون تبدیل به ریال جذب کند و بخشی از این منابع را به سمت تأمین مالی فعالیتهای اقتصادی و پروژههای ارزآور ببرد.
این خبر شاید در نگاه اول تنها اضافه شدن یک ابزار تازه به بازار مالی کشور باشد، اما اگر صندوق‌های ارزی بتوانند اعتماد صاحبان ارز را جلب کنند، موضوع بسیار فراتر از خرید و فروش واحدهای یک صندوق خواهد رفت. از یک طرف، مردم با یک روش تازه برای سرمایهگذاری روی دارایی ارزی خود روبه‌رو می‌شوند و از طرف دیگر، منابعی که تاکنون عمدتاً خارج از چرخه تأمین مالی قرار داشته‌اند میتوانند به اقتصاد و تولید بازگردند.
ماجرای صندوق‌های ارزی از کجا شروع شد؟
راه‌اندازی صندوق سرمایهگذاری ارزی ایده‌ای نیست که یک‌شبه شکل گرفته باشد. در ۱۸ خرداد ۱۴۰۵، هیئت عامل بانک مرکزی شیوه‌نامه مربوط به پذیرش و صدور مجوز ارکان ناظر بر عملیات ارزی صندوق‌های سرمایهگذاری را تصویب کرد. طبق این چارچوب، اشخاص حقیقی و حقوقی میتوانند با تحویل ارز به شکل اسکناس یا حواله در این صندوقها سرمایهگذاری کنند و تسویه نیز به شکل ارزی انجام شود.
چند هفته بعد، در اول تیرماه، موافقت اصولی نخستین صندوق‌های سرمایهگذاری در دارایی‌های ارزی با درآمد ثابت صادر شد. از همان مقطع مشخص بود که سیاست‌گذار تنها به دنبال ایجاد یک محصول جدید برای سرمایهگذاران نیست و جذب منابع ارزی راکد و استفاده از آنها در تأمین مالی پروژههای اقتصادی نیز بخشی از هدف این طرح است.
اما نخستین اعلام صریح عبدالناصر همتی درباره زمان ورود این صندوقها به مرحله عملیاتی در ۲۴ مرداد ۱۴۰۵ منتشر شد.
رئیس‌کل بانک مرکزی در آن روز اعلام کرد نخستین صندوق سرمایهگذاری ارزی با درآمد ثابت قرار است تا پایان شهریور فعالیت خود را آغاز کند. همتی همچنین گفت دو بانک بزرگ کشور در مراحل نهایی دریافت مجوز قرار دارند و در مجموع هشت بانک برای تأسیس صندوق سرمایهگذاری ارزی درخواست داده‌اند. آنچه در مرداد مطرح شد، هنوز یک برنامه با زمان‌بندی تقریبی بود: راه‌اندازی نخستین صندوق تا پایان شهریور. حالا کمتر از یک ماه بعد، ماجرا یک مرحله جلوتر رفته است.
همتی در ۱۸ شهریور اعلام کرد نخستین صندوق مراحل لازم برای آغاز فعالیت را طی کرده و پذیره‌نویسی آن از هفته آینده شروع خواهد شد.
به این ترتیب، طرحی که در خرداد وارد مسیر مقررات‌گذاری شد، در تیر به مرحله صدور نخستین موافقت‌های اصولی رسید، در مرداد زمان تقریبی فعالیت آن اعلام شد و حالا در شهریور به آستانه جذب سرمایه رسیده است.
مردم چگونه در صندوق ارزی سرمایهگذاری می‌کنند؟
یکی از مهمترین بخش‌های این طرح، نحوه ورود مردم به صندوق است. بر اساس توضیحاتی که تاکنون ارائه شده، سرمایهگذار برای ورود به صندوق مجبور نیست دلار یا ارز خود را ابتدا بفروشد و به ریال تبدیل کند. قرار است سرمایهگذاری اساساً با ارز انجام شود.
یعنی فرد ارز را در اختیار سازوکار تعیین‌شده صندوق قرار میدهد و در مقابل، متناسب با ارزش دارایی خود واحدهای سرمایهگذاری دریافت میکند. ارزش دارایی او نیز در قالب همین واحدهای ارزی دنبال میشود. این تفاوت برای بازار ایران بسیار مهم است.
کسی که امروز دلار نگهداری میکند معمولاً یکی از مهمترین نگرانی‌هایش این است که با فروش ارز و تبدیل آن به ریال، در معرض کاهش ارزش پول ملی قرار گیرد. صندوق ارزی تلاش میکند این نگرانی را برطرف کند؛ یعنی فرد بتواند دارایی خود را همچنان «ارزی» نگه دارد، اما به جای نگهداری اسکناس در خانه، گاوصندوق یا حساب، آن را وارد یک ابزار سرمایهگذاری کند. در زمان خروج نیز قرار است اصل ماجرا همچنان ارزی باقی بماند. سرمایهگذار واحدهای خود را ابطال میکند و ارزش آنها به شکل ارز تسویه میشود. بانک مرکزی همچنین از آماده‌سازی سازوکاری برای حمل، تحویل و نگهداری اسکناس ارز صحبت کرده است؛ موضوعی که برای صاحبان ارز فیزیکی اهمیت زیادی دارد. البته جزئیات اجرایی هنوز تعیین‌کننده است. سرمایهگذار باید بداند چه ارزهایی پذیرفته می‌شوند، حداقل مبلغ ورود چقدر است، تحویل اسکناس چگونه انجام میشود، ابطال چند روز زمان میبرد، پرداخت هنگام خروج به شکل اسکناس خواهد بود یا حواله و بازده صندوق چگونه محاسبه میشود. تا زمانی که امیدنامه و شرایط دقیق نخستین صندوق منتشر نشود، بخشی از این سؤال‌ها همچنان باز خواهد ماند.
چرا این صندوق هم برای مردم مهم است و هم برای صنعت؟
صندوق ارزی را باید از دو زاویه هم‌زمان بررسی کرد. زاویه اول، سرمایهگذار است. برای دارنده ارز، صندوق باید نسبت به نگهداری ساده دلار یک مزیت ایجاد کند. اگر فرد بتواند دلار خود را در خانه نگه دارد و هر زمان خواست به آن دسترسی داشته باشد، برای انتقال آن به صندوق نیاز به انگیزه دارد. این انگیزه می‌تواند بازده ارزی، امنیت نگهداری، امکان سرمایهگذاری رسمی، شفافیت بیشتر یا ترکیبی از این عوامل باشد.
اما همین‌جا مسئله اعتماد وارد ماجرا میشود. سرمایهگذار باید مطمئن باشد که ورود به صندوق به معنی از دست دادن کنترل بر دارایی ارزی او نیست و هنگام خروج نیز واقعاً می‌تواند ارزش دارایی خود را به ارز دریافت کند. زاویه دوم، نحوه استفاده صندوق از این منابع است. اگر صندوق بتواند مقدار قابل توجهی ارز جذب کند، این منابع دیگر صرفاً اسکناس‌هایی نیستند که در اختیار اشخاص باقی مانده‌اند. آنها میتوانند تبدیل به یک منبع مالی برای اقتصاد شوند. اینجاست که صندوق ارزی برای صنعت اهمیت پیدا میکند. صنعت ایران سال‌هاست با مشکل تأمین مالی دست‌وپنجه نرم میکند؛ اما برای بسیاری از صنایع، کمبود منابع فقط یک مسئله ریالی نیست.
خرید ماشین‌آلات، تأمین قطعات، مواد اولیه خارجی، توسعه خطوط تولید و بسیاری از پروژههای بزرگ صنعتی به منابع ارزی نیاز دارد. در مقابل، بخشی از ارز موجود در اختیار اشخاص حقیقی و حقوقی عملاً خارج از چرخه تأمین مالی اقتصاد باقی مانده است. صندوق ارزی در صورت موفقیت می‌تواند میان این دو نقطه ارتباط ایجاد کند. در یک سمت، فرد یا شرکتی قرار دارد که ارز دارد و نمی‌خواهد آن را به ریال تبدیل کند. در سمت دیگر، پروژه یا بنگاهی قرار دارد که برای توسعه فعالیت خود به منابع ارزی نیاز دارد.
اگر این اتصال درست شکل بگیرد، دارنده ارز می‌تواند از سرمایه خود بازده بگیرد و هم‌زمان، منابع او نیز در اقتصاد به کار گرفته شود. بنابراین موفقیت صندوق به هر دو طرف این معادله وابسته است: هم باید برای مردم سرمایهگذاری قابل اعتماد و جذابی باشد و هم منابع جذب‌شده به شکل منطقی و مولد به کار گرفته شوند.
دلار به جای ماندن در گاوصندوق می‌تواند سرمایهگذاری شود
یکی از جذاب‌ترین ایده‌های پشت صندوق‌های ارزی همین تغییر کارکرد است. فرض کنید فردی ۱۰ هزار دلار پس‌انداز دارد و قصد فروش آن را هم ندارد. در وضعیت فعلی ممکن است این مبلغ سال‌ها به صورت اسکناس نگهداری شود. ارزش دلاری دارایی تغییر نمی‌کند و فرد نیز بازدهی از خود دلار دریافت نمی‌کند. صندوق ارزی می‌خواهد یک گزینه دیگر مقابل این فرد بگذارد: دلار را نفروش، اما آن را سرمایهگذاری کن.
اگر صندوق بتواند روی منابع ارزی خود بازده ایجاد کند، سرمایهگذار علاوه بر حفظ موقعیت ارزی خود، امکان دریافت بازده ارزی هم خواهد داشت.
البته همین موضوع به نحوه عملکرد نخستین صندوق بستگی دارد. اگر بازده پایین باشد، هزینه‌ها بالا باشد یا برداشت ارز دشوار شود، نگهداری مستقیم دلار همچنان می‌تواند برای بسیاری از افراد جذاب‌تر باشد. در مقابل، اگر صندوق نقدشوندگی مناسب، بازده قابل قبول و امکان دریافت مطمئن ارز داشته باشد، می‌تواند برای بخشی از دارندگان ارز به گزینه‌ای جدی تبدیل شود.
هر صنعتی نباید منابع ارزی بگیرد
سمت دیگر ماجرا، نحوه مصرف منابع است. تأمین مالی ارزی به خودی خود اتفاق مثبتی نیست. اگر یک بنگاه درآمدش ریالی باشد اما بدهی ارزی ایجاد کند، افزایش نرخ ارز می‌تواند بدهی آن را به‌شدت سنگین کند.
بنابراین صندوق ارزی زمانی می‌تواند ابزار مناسبی برای تأمین مالی باشد که بخش قابل توجهی از منابع آن به پروژههایی برسد که خودشان درآمد ارزی دارند یا دست‌کم توان ایجاد جریان درآمد ارزی قابل اتکا را دارند.
پروژههای صادراتی، بخشی از صنایع معدنی و فلزی، پتروشیمی، صنایع صادراتمحور و طرح‌هایی که محصول آنها بازار خارجی دارد، از نظر اقتصادی تناسب بیشتری با تأمین مالی ارزی دارند.
اینکه صندوق نخست دقیقاً اجازه سرمایهگذاری در چه دارایی‌ها یا ابزارهایی را خواهد داشت، بعد از انتشار اساسنامه و امیدنامه اهمیت زیادی پیدا خواهد کرد.
صندوق سرمایهگذاری ارزی
- موضوع: آغاز فعالیت نخستین صندوق سرمایهگذاری ارزی در ایران
- وضعیت فعلی: پذیره‌نویسی نخستین صندوق از هفته آینده آغاز میشود.
- سرمایهگذاران: اشخاص حقیقی و حقوقی میتوانند با ارز در صندوق سرمایهگذاری کنند.
- نحوه ورود: سرمایهگذار ارز خود را به صندوق می‌سپارد و در مقابل واحد سرمایهگذاری دریافت میکند.
- نحوه خروج: ابطال واحدها و تسویه، طبق سازوکار اعلامشده، به‌صورت ارزی انجام میشود.
- هدف برای مردم: ایجاد امکان کسب بازده از دارایی ارزی بدون الزام به تبدیل آن به ریال.
- هدف اقتصادی: هدایت بخشی از منابع ارزی خارج از چرخه به سمت تأمین مالی فعالیتهای اقتصادی و پروژههای ارزآور.
- مسیر زمانی: تصویب چارچوب در ۱۸ خرداد ۱۴۰۵، صدور نخستین موافقت‌های اصولی در اول تیر، اعلام زمان راه‌اندازی توسط همتی در ۲۴ مرداد و اعلام آغاز پذیره‌نویسی در ۱۸ شهریور.
- مهمترین ابهام‌ها: نرخ و شیوه محاسبه بازده، شرایط ابطال، زمان دریافت ارز، نحوه تحویل اسکناس یا حواله و ترکیب دارایی‌های صندوق.
- عامل تعیین‌کننده موفقیت: اعتماد سرمایهگذار به امکان دریافت واقعی و بدون مانع دارایی ارزی در زمان خروج.
صندوق ارزی در صورت عملکرد شفاف می‌تواند هم یک ابزار تازه برای سرمایهگذاری دارندگان ارز باشد و هم کانالی برای تبدیل بخشی از ارزهای راکد به منابع تأمین مالی اقتصاد و صنعت.
سؤال اصلی: مردم دلارشان را تحویل می‌دهند؟
روی کاغذ، مدل جذاب است. صاحب ارز مجبور نیست دلار خود را بفروشد، می‌تواند از دارایی ارزی خود بازده بگیرد و در عین حال منابع او از حالت راکد خارج شود.
اما موفقیت این صندوق یک شرط بزرگ دارد: اعتماد.
صاحب چند هزار دلار قبل از سرمایهگذاری احتمالاً سؤال‌های بسیار عملی خواهد داشت: ارز من دقیقاً کجا سرمایهگذاری میشود؟ بازده چقدر است؟ اگر فردا واحدهایم را ابطال کنم، چه زمانی ارز دریافت می‌کنم؟ آیا ارز را می‌توانم به‌صورت اسکناس بگیرم؟ چه نهادی اصل فرایند را تضمین میکند؟ و اگر مقررات ارزی تغییر کند، تکلیف دارایی من چیست؟
اینها سؤال‌های حاشیه‌ای نیستند؛ هسته اصلی موفقیت یا شکست صندوق هستند.
برای صندوقی که قرار است ارز مردم را وارد شبکه مالی کند، شاید مهمترین سرمایه اولیه اصلاً دلار نباشد؛ اعتماد صاحب دلار است.
چه چیزی می‌تواند صاحب دلار را به صندوق ارزی جذب کند؟
| عامل تصمیم‌گیری | نگهداری دلار به‌صورت شخصی | صندوق سرمایهگذاری ارزی | نکته‌ای که باید روشن شود |
|---|---|---|---|
| حفظ ماهیت ارزی دارایی | بله | طبق اعلام بانک مرکزی، بله | آیا در همه شرایط تسویه واقعاً ارزی خواهد بود؟ |
| کسب بازده | معمولاً ندارد | می‌تواند بازده ارزی ایجاد کند | نرخ و روش محاسبه بازده هنوز اهمیت تعیین‌کننده دارد |
| دسترسی فوری به ارز | بسیار بالا | وابسته به زمان ابطال | فاصله درخواست ابطال تا دریافت ارز چقدر است؟ |
| امنیت نگهداری | ریسک سرقت یا نگهداری فیزیکی | نگهداری در ساختار مالی رسمی | مسئولیت و تضمین نگهداری ارز با چه نهادی است؟ |
| شفافیت محل مصرف پول | موضوعیت ندارد | منابع در دارایی‌ها و ابزارهای ارزی سرمایهگذاری می‌شوند | ترکیب دارایی‌های صندوق باید شفاف منتشر شود |
| اثر اقتصادی سرمایه | تقریباً راکد | امکان ورود به تأمین مالی پروژه‌ها | آیا منابع واقعاً به پروژههای ارزآور می‌رسند؟ |
| ریسک تغییر مقررات | محدودتر | می‌تواند مهم باشد | شرایط سرمایهگذار در صورت تغییر سیاست‌های ارزی چه خواهد بود؟ |
صندوق ارزی با سپرده ارزی یکی نیست
صندوق سرمایهگذاری ارزی را هم نباید همان سپرده ارزی بانک با نامی تازه تصور کرد. در صندوق، سرمایهگذار واحد سرمایهگذاری دریافت میکند و منابع در مجموعه‌ای از دارایی‌ها و ابزارهای مالی ارزی به کار گرفته می‌شوند. بنابراین عملکرد مدیر صندوق، ترکیب دارایی‌ها، میزان ریسک، نقدشوندگی و شفافیت عملکرد آن اهمیت پیدا میکند. به همین دلیل انتشار اساسنامه و به‌ویژه امیدنامه صندوق اهمیت زیادی دارد.
سرمایهگذار باید بتواند بفهمد پولش کجا می‌رود و چه ریسکی می‌پذیرد. در طرف مقابل، فعالان اقتصادی نیز باید بدانند این منابع قرار است از چه مسیری در اختیار پروژه‌ها و بنگاه‌ها قرار گیرد.
یک آزمون مهم برای سرمایهگذار و اقتصاد ایران
فاصله میان اولین اقدامات اجرایی برای ایجاد صندوق‌های ارزی تا آغاز پذیره‌نویسی اولین صندوق چندان طولانی نبوده است.
در ۱۸ خرداد چارچوب صدور مجوز تصویب شد، در اول تیر نخستین موافقت‌های اصولی صادر شد، در ۲۴ مرداد همتی از آغاز فعالیت نخستین صندوق تا پایان شهریور خبر داد و سرانجام در ۱۸ شهریور اعلام کرد مراحل اجرایی صندوق اول به پایان رسیده و پذیره‌نویسی از هفته آینده آغاز میشود. اما از اینجا به بعد، آزمون اصلی شروع خواهد شد.
یک طرف ماجرا مردم هستند: آیا نگهدارندگان دلار حاضرند ارز خود را از شکل فیزیکی خارج کرده و به واحدهای یک صندوق تبدیل کنند؟
طرف دیگر اقتصاد است: آیا منابعی که از این طریق جمع‌آوری میشود واقعاً به سمت سرمایه‌گذاری‌های مولد و پروژههای ارزآور خواهد رفت؟
موفقیت صندوق را نیز نباید فقط با رقم پذیره‌نویسی روزهای ابتدایی سنجید. عملکرد صندوق در ماه‌های بعد، میزان بازده، شفافیت و مخصوصاً تجربه اولین سرمایه‌گذارانی که درخواست ابطال و دریافت ارز می‌کنند، اهمیت بیشتری خواهد داشت.
اگر سرمایهگذار بتواند همان‌قدر که آسان ارز وارد صندوق کرده است، با اطمینان ارز خود را پس بگیرد و در همین فاصله نیز بازده مناسبی دریافت کند، صندوق‌های ارزی میتوانند به تدریج جای خود را در سبد سرمایهگذاری مردم باز کنند.
و اگر منابع جمع‌شده واقعاً به پروژههای ارزآور و بخش تولید برسد، طرف دیگر این معادله نیز شکل خواهد گرفت: بخشی از دلارهایی که تاکنون خارج از چرخه اقتصاد باقی مانده‌اند، میتوانند به منبع تأمین مالی صنعت تبدیل شوند.
در نهایت، سرنوشت این طرح به پاسخ دو سؤال وابسته است:
آیا مردم صندوق ارزی را جای مطمئنی برای سرمایهگذاری دلارهایشان می‌دانند؟
و اگر پاسخ مثبت باشد، این دلارها پس از ورود به صندوق دقیقاً کجا و چگونه سرمایهگذاری خواهند شد؟
